Çocuk ve Oyuncak

baby-84552_960_720

Bir bebek dünyaya geldiğinde birçok şeyle birlikte oyuncaklarla da tanışmaktadır. Yaşamı boyunca da farklı yoğunluklarla da olsa oyuncaklarla iç içe yaşamaktadır. Okulöncesi çocukları günün büyük bir kısmını oyuncaklarla oynayarak geçirmektedir. Oyuncaklar yaşamın erken yıllarında öğrenmenin ve gelişimin en temel araçlarıdır. Çocuklar dünyayı ilk önce oyuncaklarla oynayarak keşfetmektedir. Oyun ve oyuncaklar çocukların besin kadar değerli olan ve yaşamlarının doğal bir parçası niteliği taşıyan uğraşılarıdır.

Çocukların oyun oynarken kullandıkları tüm malzemelere oyuncak adı verilmektedir. Bazı oyuncaklar ve oyun materyalleri oyunu yönlendirirken (Bebekler, evcilik malzemeleri gibi) bazıları oyunun kendisini oluşturmaktadır (Bloklar, lego, noper, tombala vb.).

Çocuklar doğumlarından itibaren oyuncaklarla oynayarak birçok gelişimsel kazanç elde etmektedir. Çıngıraklar, ses kutuları, mobiller, dokunma yastıkları, topları, battaniyeleri ile duyuları gelişmekte; gelişen duyuları ile dünyayı daha iyi tanıyabilmektedirler. Bebekler ve dolgu oyuncaklar gibi yumuşak oyuncaklarla duygusal ve kişilik gelişimleri desteklenmektedir. Evcilik oyuncakları, arabalar, çeşitli karakterden oluşan oyuncaklar hayal güçlerini ve kendilerini ifade becerilerini geliştirmekte, gelecekteki sosyal rollerine hazırlamaktadır.

Çocuklar yap bozlar, tombalalar, domino, eşleştirme kartları ve bellek kartları gibi eğitici oyuncaklarla oynayarak renk, sayı, şekil, büyük-küçük, uzun-kısa gibi birçok kavramı kazanmakta, akıl yürütme, problem çözme, bellekte tutma gibi becerileri gelişmektedir.

Konulu oyuncaklarla kendileri ve çevreleriyle ilgili pek çok konuda bilgileri artmaktadır. Örneğin, hayvanlarla ilgili bir eğitici oyuncakla oynayarak hayvanları tanımaktadırlar. Ayrıca oyuncaklar çocukların konuşma ve konuşulanları anlama ile dili  diğer insanlarla iletişim kurmak için kullanma gibi dil becerilerini desteklemektedir. Oyuncaklarla bir grup içinde oyun oynayan çocuğun paylaşma, yardımlaşma, iş birliği yapma gibi sosyal becerileri gelişmekte, mutluluk, üzüntü, kızgınlık, şaşkınlık gibi duygularını uygun şekilde ifade edebilmeleri kolaylaşmaktadır. Tüm bunların yanı sıra  oyuncaklar çocukların bağımsızlık ve özgüven geliştirmelerine, başkalarına saygılı davranmayı ve dinlemeyi öğrenmelerine yardımcı olmaktadır.

Kısacası yaşamın ilk altı yılını kapsayan erken çocukluk yılları boyunca çocukların kazanması gereken becerilerin tümü oyuncaklar aracılığıyla eğlenceli ve etkili bir şekilde kazandırılabilmektedir.

Peki yalnızca okulöncesi çocukları mı oyuncakla oynar? Anne-babaların sıkça şikayet ettikleri konulardan birisi de çocuklarının ilkokul çağında olmasına rağmen hala oyuncakla oynuyor olmasıdır. Oysa ki her yaşta oyuncaklarla oynamak çok zevkli ve eğlenceli bir uğraşıdır. Genellikle yılbaşı akşamları oynanan tombala da bir oyuncaktır veya yetişkinlerin çoğunun çok keyif alarak yaptığı yap-bozlar da oyuncak sınıflamasında değerlendirilmektedir. Yetişkinler olarak bizler hala oyuncaklarla oynuyorsak tabiidir ki ilkokul veya ortaokul çağındaki bir çocuk oyuncaklarla oynayacaktır. Ancak burada oynanan oyuncağın niteliği ve oyuncakla nasıl bir oyun kurulduğu çok önemlidir. Bu dönemdeki çocuğun kartlarla oynanan tombala, bellek kartı(memory), domino, yap-boz, kızma birader, sözcük bulma gibi eğitici oyuncaklarla veya  ip, top gibi oyuncaklarla oynaması çok doğal ve yararlıdır. Yine bu tip oyuncaklarla yarışma ve rekabete dayalı en az iki kişiden oluşan grup oyunları oynaması gelişim özelliklerinin gereğidir.

Oyuncaklarla ilgili akla gelen bir başka soru da piyasada satılan her oyuncak çocuklar için yararlı ve uygun mudur? Tabii ki HAYIR! Hangi yaşta olursa olsun çocuklar için oyuncak satın alırken mutlaka seçilmesi gereklidir. Peki seçimde ölçütlerimiz neler olmalı? Satın alınacak oyuncak;

  • Çocuğun yaşına ve gelişim seviyesine uygun olmalıdır.
  • Çocuğun ihtiyaçlarına uygun olmalıdır.
  • Dayanıklı olmalı, çabuk kırılmamalı ve bozulmamalı uzun süre kullanılabilmelidir.
  • Çekici, cazip ve eğlenceli olmalıdır. Aksi takdirde çocuğun ilgisini çekmeyecek, oynamayacaktır.
  • Pahalı oyuncak iyi oyuncaktır” görüşü her zaman için doğru değildir. Çocuklar su, çamur, tencere-tabak ve kutular gibi oyuncak olarak para ödenmeyen malzemelerle de zevkle oynamaktadır. Önemli olan oyuncağın pahalı olması değil işlevsel ve yararlı olmasıdır. Bu nedenle çok pahalı oyuncaklar yerine daha ucuz benzerleri tercih edilmelidir ki aynı parayla daha çok oyuncak satın alınabilsin.
  • Hepsinden önemlisi oyuncak çocuk için güvenli olmalıdır yani çocuğun sağlığını tehlikeye atmamalıdır. Köşeleri sivri, paslanabilen ya da boyası çıkan, elektrik bataryası açıkta olan ve kolayca içine el sokulabilen pilli veya elektrikli, ayrıca küçük çocuklar için kolayca ağza sokulabilecek büyüklükte parçaları olan oyuncaklar tehlikelidir.
  • Satın alınacak oyuncakların daha uzun süreli ve işlevsel oynanabilmesi için pek çok kullanım özelliği olmalıdır.
  • Çocuklar için oyuncak seçerken cinsiyet ayrımı yapılmamalıdır. “Kızlar arabalarla, erkekler bebeklerle oynamaz” anne-babalar arasında yaygın bir görüş olmakla birlikte bir temele dayanmayan yanlış bir düşüncedir. Kız ve erkek çocuklar için farklı oyuncaklar olmamalı, çocuklar her türden oyuncakla tanıştırılmalıdır. Ailelerin “erkek çocuğum bebekle oynarsa kadınsı özellikler edinir” endişesi yersizdir çünkü çocuklar oyuncaklarla kendi cinsiyetlerine göre oynamaktadırlar. Örneğin, bebekle oynarken kız çocukları anne veya abla, erkek çocukları ise baba veya ağabey olacaklardır.
  • Çocuklara şiddet içeren ve şiddeti özendiren oyuncaklar satın alınmamalıdır. Tabanca, tank, tüfek, kılıç vb gibi oyuncaklar çocukların savaş ve her türlü şiddet içeren eylemi kanıksamasına ve savaşın araba sürmek veya alışveriş yapmak kadar doğal bir şey olduğu düşüncesini geliştirmesine neden olabilmektedir.
  • Çocuklara neredeyse küçük bir dükkan açılabilecek sayıda oyuncak alınması doğru değildir. Aynı ya da benzer oyuncakların renkleri, boyları veya giysileri farklı diye tekrar alınması çocuğa gelişimsel açıdan bir yarar sağlamayacak aksine tüketme davranışını körükleyecektir.

Aileler ve öğretmenlerin en çok sorduğu sorulardan birisi de hangi oyuncağı hangi yaşta alacaklarıdır. Bir çok oyuncak için kesin bir yaş sınırından bahsetmek mümkün olmamakla birlikte, kabaca bazı oyuncakların hangi yaşlarda oynanabileceği aşağıda yer almaktadır.

Oyuncak Adı

Özelliği

Yaş Grubu

Çıngıraklar

Değişik şekillerde ve renklerde hazırlanmış, ses çıkaran oyuncaklardır. Bebeklerin işitme duyusunu uyarmaktadır. Bebekler çıngıraklarla farklı ses denemeleri yapmakta, böylece neden-sonuç ilişkisi kurma becerileri de gelişmektedir.2-3 aydan itibaren bebeklik dönemi boyunca

Sesli kutular

Sallandığında farklı sesler çıkarabilen çıngırak benzeri oyuncaklardır. İçlerine değişik sesler çıkaran malzemeler konularak farklı sesler elde edilmektedir. Bebeklikte çıngırak olarak ileri yaşlarda birbirinin aynı ya da benzer sesleri bulma becerilerini desteklemek amacıyla kullanılmaktadır. Evde de ağzı kapanabilen kutular içine bozuk para, tahta veya plastik boncuk, kum, çakıl gibi malzemeler konulup, dışları sağlamca kaplanarak sesli kutular hazırlanabilir.Bebeklikten itibaren okulöncesi yılları boyunca

Mobiller

Bebeğin yatağının üzerine, arabasının, koltuğunun veya sandalyesinin önüne asılan görme, işitme ve/veya dokunma duyularını uyararak zihinsel gelişimini destekleyen sallanan oyuncaklardır.0-12 ay

Bileklikler

Bebeğin el ve ayak bileklerine takılan üzerinde küçük kuş zilleri bulunan renkli bantlardır. Bebek el ve ayaklarını hareket ettirdiğinde ses çıkararak işitme duyusunu uyarmaktadır. Ayrıca bebeğin el ve ayaklarını fark etmesini de sağlamaktır.0-12 ay 

Sesli çoraplar

Ayak ucunda veya üzerinde küçük ziller bulunan bu çoraplar bebeğe giydirilerek işitme duyuları uyarılmakta ve ayaklarını fark etmesine yardımcı olunmaktadır.0-12 ay 

Müzikli oyuncaklar

Kurulduğunda veya ipi çekildiğinde değişik müzikal sesler çıkaran, dönen, parlayan, hareket eden kutular veya yumuşak kumaştan hazırlanmış hayvanlar. Bebek ve çocukların görme işitme duyularını uyarmakta, çalan müzik bebeği rahatlatmaktadır.0-2 yaş

Sesli yastıklar, toplar

İçlerine ses çıkaran maddeler koyulmuş, herhangi bir şekilde temas edildiğinde ses çıkaran oyuncaklardır. Sesli yastıklar bebeklikte bebeğin ellerinin veya ayaklarının ulaşacağı yerlere konarak tesadüfi hareketlerle sesleri keşfetmesini sağlamaktadır. Sesli toplar da aynı şekilde kullanılabileceği gibi ileri dönemlerde atma-tutma oyunları da oynanabilir.0-3 yaş

Oyun battaniyesi

Bebek ve küçük çocukların üzerine yatarak veya oturarak oyun oynaması için hazırlanmıştır. Battaniye üzerinde bebeğin görme, işitme ve dokunma duyularını uyaran malzemeler de yer alabilmektedir.0-2 yaş

Takmalı-geçirmeli oyuncaklar

Bir çubuğa halkaları, farklı şekilleri geçirme ya da bir kutudaki farklı şekillerdeki deliklere daire, üçgen, kare vb şekilleri takma gibi işlevleri olan oyuncaklardır. Çocukların zihin gelişimine yardımcı olmaktadır.6 aydan sonra

Küpler, bloklar, iç içe geçen kutular

Kumaş, plastik, kauçuk veya tahtadan yapılmış çeşitleri bulunmaktadır. Küp ve bloklarla çocuk bir kaba doldurup-boşaltma, üst üste koyarak kuleler ve köprüler yapma gibi oyunlar oynayabilir. İç içe geçen kutuları büyüklüklerine göre iç içe ya da yan yana yerleştirebilir. Bu oyuncaklar zihin gelişimi ile el ve parmak kaslarının gelişimini desteklemektedir. 9 aydan sonra

Dişlikler

Asıl olarak bebeğin diş çıkarma zamanında diş kaşıyıcı olarak kullanılmakla beraber, farklı renk, şekil ve özellikleriyle bebek için zihinsel uyarım da sağlamaktadır.4-8 ay

Dolgu oyuncaklar

Peluş, polar gibi yumuşak kumaşlardan içi pamuk, sünger, elyaf ya da farklı dokunsal özellikleri olan(örn. plastik boncuk) malzemeler ile doldurulmuş insan, hayvan vb figürlerde hazırlanmış oyuncaklardır. Bu oyuncaklar çocuğa güven duygusu vererek duygusal gelişimlerini desteklemektedir. Dolgu oyuncakların yıkanabilir olması gereklidir.6 ay ve sonrası

Bebekler

Kumaş, plastik gibi malzemelerden yapılmış insan maketleridir.Oynanan oyunun özelliğine bağlı olarak çocukların tüm gelişimlerine katkıda bulunur. 1 yaşından sonra

Sonuç olarak oyuncaklar doğru seçilirse çocukların tüm gelişimlerini destekleyen, onları eğlendiren ve mutlu kılan, oyunlarının, dolayısıyla yaşamlarının ayrılmaz bir parçası en değerli eşyalarıdır. Unutulmamalıdır ki yarınlarımız olan çocuklar oynayarak öğrenir ve yaşama hazırlanırlar.

 

Kaynak: Yard. Doç. Dr. Neslihan Avcı, Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi